İş Hukuku Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. İş sözleşmesi nedir ve nasıl yapılır? İş sözleşmesi, bir işveren ile işçi arasında, işçinin iş görme borcu karşılığında ücret almasını düzenleyen yazılı veya sözlü anlaşmadır. Ancak 4857 sayılı İş Kanunu’na göre, bir yıl ve üzeri süreli iş sözleşmeleri yazılı yapılmak zorundadır. Sözleşmede; ücret, çalışma saatleri, yıllık izin, yan haklar, iş tanımı gibi konuların açıkça belirtilmesi önemlidir.

2. İşveren hangi durumlarda işçiyi haklı nedenle işten çıkarabilir?
   

   İşveren, işçiyi aşağıdaki gibi haklı nedenler olduğunda derhal işten çıkarabilir:

   • İşçinin işyerinde hırsızlık yapması,

   • İşverene, iş arkadaşlarına veya müşterilere saldırıda bulunması,

   • İşyerinde güveni kötüye kullanması,

   • İş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymaması,

   • Devamsızlık yapması.

   Bu gibi durumlarda işverenin tazminat ödeme yükümlülüğü ortadan kalkabilir.

3. İşçi hangi hallerde iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir?
   

   İşçi, aşağıdaki durumlarda tazminat hakkını kaybetmeden sözleşmesini feshedebilir:

   • Maaşın zamanında ödenmemesi,

   • Sigortasız çalıştırılma,

   • İşyerinde mobbing veya psikolojik baskı,

   • Sağlık ve güvenlik risklerinin bulunması,

   • Fazla mesai ücretinin ödenmemesi.

   Bu durumlarda işçi kıdem tazminatına hak kazanabilir.

4. Kıdem tazminatına kimler hak kazanır?
   

   Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışan işçiye, iş sözleşmesi belirli şartlarda sona erdiğinde ödenir. Hak kazanılan başlıca durumlar:

   • İşverenin işçiyi haksız olarak işten çıkarması,

   • İşçinin haklı nedenle istifa etmesi,

   • Emeklilik hakkı kazanılması,

   • Askerlik nedeniyle işten ayrılma,

   • Kadın işçinin evlilik sonrası 1 yıl içinde işten ayrılması.

5. İşe iade davası nedir, hangi şartlarda açılır?
   

   Haksız yere işten çıkarılan işçiler, işe iade davası açabilir. Bunun için:

   • İşyerinde en az 30 işçi çalışıyor olmalı,

   • İşçinin en az 6 ay kıdemi bulunmalı,

   • Fesih geçerli bir nedene dayanmamalı.

   Dava kazanıldığında işçi, işe geri dönebileceği gibi, işveren işe başlatmazsa 4 ila 8 aylık maaş tutarında tazminat alabilir.

6. Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
   

   Haftalık 45 saati aşan çalışmalar, fazla mesai sayılır.

   • Fazla mesai ücreti, normal saatlik ücretin %50 fazlası olarak ödenir.

   • Ödeme yapılmazsa işçi, iş mahkemesinde alacak davası açabilir.

   • İşçi isterse, para yerine serbest zaman talep edebilir.

7. İşyerinde mobbing nedir, işçi ne yapabilir?
   

   Mobbing, işçinin sistematik şekilde psikolojik baskıya, dışlanmaya veya aşağılanmaya maruz kalmasıdır. İşçi:

   • Öncelikle durumu yazılı olarak işverene bildirmeli,

   • Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyette bulunabilir,

   • Maddi ve manevi tazminat davası açabilir.

8. İş kazası sayılabilmesi için hangi şartlar gerekir?
   

   İş kazası, işçinin işverenin otoritesi altında bulunduğu sırada, işin yürütümü nedeniyle uğradığı kazalardır.

   • İşyerinde veya işin yürütüldüğü alanlarda,

   • İşveren tarafından sağlanan taşıtlarla gidip gelirken,

   • Görevli olarak başka bir yere gönderildiğinde meydana gelen kazalar da iş kazası sayılır.

   İş kazası durumunda işverenin SGK’ya bildirim yükümlülüğü vardır.

9. Yıllık izin hakları nelerdir?
   

   İş Kanunu’na göre işçinin kıdeme göre yıllık izin süreleri:

   • 1-5 yıl arası çalışanlar: 14 gün

   • 5-15 yıl arası çalışanlar: 20 gün

   • 15 yıl ve üzeri çalışanlar: 26 gün
     Ayrıca, 18 yaş altı ve 50 yaş üstü işçiler için minimum izin süresi 20 gündür.

   İzin hakkı işçiden parasal olarak alınamaz ve kullandırılmayan izinler için ücret ödenmelidir.

10. İşçi alacakları için zaman aşımı süresi nedir?
    

    İşçilik alacaklarında zaman aşımı süresi genellikle 5 yıldır. Bu süre;

    • Fazla mesai ücretleri,

    • Yıllık izin ücretleri,

    • Kıdem ve ihbar tazminatları,

    • Diğer işçilik alacakları için geçerlidir.

    Sürenin kaçırılması, dava hakkının kaybolmasına neden olur.

11. İşe girişte deneme süresi (probation) ne kadar olabilir? 4857 sayılı İş Kanunu’na göre, iş sözleşmelerinde deneme süresi uygulanabilir.

• Azami süre 2 aydır,

• Ancak toplu iş sözleşmelerinde bu süre 4 aya kadar uzatılabilir.
  Deneme süresi boyunca taraflardan biri, ihbar süresine gerek olmadan sözleşmeyi feshedebilir. Fakat işçi bu süre boyunca çalıştığı günler için ücret ve sosyal haklarını eksiksiz alır.

12.  İhbar tazminatı nedir ve hangi durumlarda ödenir? İhbar tazminatı, iş sözleşmesinin feshedilmeden önce karşı tarafa bildirim yapılması zorunluluğunu düzenler.

    • 6 aydan az çalışan işçi → 2 hafta önce bildirim

    • 6 ay - 1,5 yıl arası → 4 hafta

    • 1,5 yıl - 3 yıl arası → 6 hafta

    • 3 yıl ve üzeri → 8 hafta

    Eğer işveren bu süreleri beklemeden işçiyi çıkarırsa, işçiye ihbar tazminatı ödemek zorundadır.

13. İşveren, işçiyi ücretsiz izne çıkarabilir mi? İşveren, işçinin rızası olmadan işçiyi ücretsiz izne çıkaramaz. Pandemi döneminde getirilen geçici ücretsiz izin yetkisi sona erdi.

    Eğer işveren işçiyi zorla ücretsiz izne çıkarırsa, işçi bunu haklı fesih sebebi sayabilir ve kıdem tazminatı talep edebilir.

14.  Doğum izni ve süt izni hakları nelerdir? Kadın işçiler için doğum izni hakları şunlardır:

• Doğumdan önce 8 hafta,

• Doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta izin hakkı vardır.
  Çoğul gebeliklerde doğum öncesi izin 10 haftaya çıkar.
  Ayrıca doğum yapan işçi, bebeği 1 yaşına gelene kadar günde 1,5 saat süt izni kullanabilir. İşveren bu süreleri kısıtlayamaz.

15. Engelli çalışanların işyerindeki hakları nelerdir? Engelli çalışanlar için İş Kanunu özel düzenlemeler içerir:

• 50 ve üzeri çalışanı bulunan işyerleri, en az %3 engelli işçi çalıştırmak zorundadır.

• Engelli işçilere ek vergi indirimleri uygulanır.

• İşveren, engelli çalışanların işyerinde çalışabilmesi için gerekli fiziksel koşulları sağlamakla yükümlüdür.
  Engelli işçilere yönelik ayrımcılık yapılması durumunda, işçi tazminat davası açabilir.

16.  İşveren maaşı geç öderse işçi ne yapabilir? İş Kanunu’na göre, maaşlar en geç 1 ayda bir ödenmelidir. Eğer işveren maaşı 20 günden fazla geciktirirse:

• İşçi çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir.

• İşverenin, bu nedenle işçiyi işten çıkarma hakkı yoktur.

• İşçi, maaş alacakları için iş mahkemesinde dava açabilir ve gecikme faizi talep edebilir.

17.  İşyerinde fazla çalışma zorunlu mu?  İşçi, işverenin talebi üzerine yılda en fazla 270 saat fazla mesai yapabilir. Ancak bunun için işçiden yazılı onay alınmalıdır.

• Onay olmadan fazla mesai yaptırılırsa işçi şikâyet hakkına sahiptir.

• Ödenmeyen fazla mesai ücretleri için 5 yıllık zaman aşımı süresi vardır.

• İşçi, fazla mesai ücreti yerine serbest zaman talep etme hakkına da sahiptir.

18.  İşe iade davası kazanıldığında işçi ne elde eder? İşe iade davasını kazanan işçi için işverenin iki seçeneği vardır:

• İşçiyi işe başlatmak,

• İşe başlatmamak ama 4 ila 8 aylık ücret tutarında tazminat ödemek.
  Ayrıca işçi, işten çıkarıldığı tarih ile mahkeme kararı arasında geçen süre için boşta geçen süre ücreti de talep edebilir.

19. İşçi sendikaya üye olduğu için işten çıkarılabilir mi? Hayır, işverenin işçiyi sendikaya üye olduğu için işten çıkarması kanunen yasaktır.

• Sendikal nedenle işten çıkarılan işçi, sendikal tazminat talep edebilir.

• Bu tazminat, işçinin en az 1 yıllık brüt maaşı kadardır.

• İşçi ayrıca işe iade davası da açabilir.

20. İşçi-işveren uyuşmazlıklarında arabuluculuk zorunlu mu? Evet. 2018 yılından itibaren işçi-işveren uyuşmazlıklarında dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk şartı getirildi.

    • İşçi, önce arabuluculuk merkezine başvurur.

    • Anlaşma sağlanmazsa son tutanakla birlikte iş mahkemesine dava açabilir.

    • Arabuluculuk süreci genellikle 3 hafta içinde sonuçlanır ve bu süre 1 hafta daha uzatılabilir.

    ---