Kur Artışı Ticari Sözleşmenin Uyarlanması İçin Yeterli midir? (2026 Güncel Rehber)

Kur artışı tek başına ticari sözleşmenin uyarlanmasını sağlar mı? Aşırı ifa güçlüğü, fiyat revizyonu, fesih ve tazminat şartlarını öğrenin.

Kur Artışı Sözleşmeyi Kendiliğinden Değiştirir mi?

Kur artışı, ticari sözleşmeyi kendiliğinden değiştirmez. Sözleşmede belirlenen bedel, ödeme şekli ve risk paylaşımı taraflar için kural olarak bağlayıcıdır.

Bununla birlikte döviz kurundaki olağanüstü ve öngörülemeyen artış, sözleşmenin ifasını borçlu bakımından aşırı derecede güçleştirmiş ve taraflar arasındaki ekonomik dengeyi ciddi biçimde bozmuşsa sözleşmenin uyarlanması gündeme gelebilir.

Her kur hareketi uyarlama hakkı doğurmaz. Mahkeme, artışın olağan ticari risk sınırını aşıp aşmadığını somut olay üzerinden değerlendirir.

Aşırı İfa Güçlüğü Nedir?

Türk Borçlar Kanunu’ndaki aşırı ifa güçlüğü düzenlemesi, sözleşme kurulduktan sonra meydana gelen olağanüstü değişiklikler nedeniyle borcun ifasının aşırı derecede ağırlaşması halinde uygulanabilir.

Kur artışına dayalı uyarlama talebinde genel olarak şu şartlar aranır:

• Kur değişikliğinin sözleşmeden sonra meydana gelmesi,
• Değişikliğin öngörülemez veya makul olarak beklenemez olması,
• Borçlunun kur artışına neden olmaması,
• Artışın olağan ticari risk sınırını aşması,
• Sözleşme dengesinin ciddi biçimde bozulması,
• Borcun henüz tamamen ifa edilmemiş olması,
• Uyarlama talebinin dürüstlük kuralına uygun yapılması.

Bu şartların tamamı her olayda aynı şekilde uygulanmaz. Sözleşmenin süresi, tarafların tacir niteliği ve sektörün özellikleri ayrıca incelenir.

Kur Artışı Hangi Durumlarda Uyarlama Nedeni Olabilir?

Kur artışı özellikle şu durumlarda uyarlama talebini güçlendirebilir:

• Sözleşme bedelinin Türk lirası olarak sabitlenmesi,
• Girdilerin büyük bölümünün dövizle satın alınması,
• Sözleşmenin uzun süreli olması,
• Kur artışının kısa sürede ve olağanüstü seviyede gerçekleşmesi,
• Tedarik maliyetinin birkaç katına çıkması,
• Sözleşmenin mevcut bedelle ifasının ciddi zarar doğurması,
• Tarafların sözleşme kurulurken bu artışı makul olarak öngörememesi.

Örneğin sabit Türk lirası bedelle üç yıl süreli bir tedarik sözleşmesinde üretimde kullanılan hammaddenin tamamen dövizle alınması ve kurun olağanüstü biçimde yükselmesi, uyarlama tartışmasını gündeme getirebilir.

Kur Artışı Hangi Durumlarda Yeterli Olmaz?

Kur artışı aşağıdaki durumlarda tek başına yeterli görülmeyebilir:

• Sözleşme kısa süreliyse,
• Kur farkı sözleşmede açıkça borçluya bırakılmışsa,
• Sözleşme bedeli zaten döviz üzerinden belirlenmişse,
• Taraflar kur riskini açıkça paylaşmışsa,
• Artış sözleşme kurulurken öngörülebilir durumdaysa,
• Zarar yalnızca kâr oranının azalmasından ibaretse,
• Borçlu tacir olarak kur riskini yönetebilecek durumdaysa,
• Sözleşmenin ifası hâlen makul biçimde sürdürülebiliyorsa.

Tacirler, faaliyet alanlarına ilişkin olağan piyasa risklerini belirli ölçüde üstlenir. Bu nedenle her kur kaybı, sözleşme uyarlaması için yeterli değildir.

Sözleşme Bedeli Döviz Olarak Belirlenmişse

Sözleşmede bedel doğrudan dolar, avro veya başka bir yabancı para üzerinden belirlenmişse kur artışı çoğu zaman sözleşmenin doğal sonucu olarak değerlendirilir.

Bu durumda borçlu, yalnızca kur yükseldiği için bedelin azaltılmasını isteyemeyebilir. Çünkü taraflar ödeme yükümlülüğünü zaten döviz üzerinden kararlaştırmıştır.

Ancak sözleşmenin uzun süreli olması, kur artışının olağanüstü boyuta ulaşması ve taraflar arasındaki dengenin ağır biçimde bozulması halinde somut olayın şartlarına göre yine uyarlama talebi incelenebilir.

Kur Farkı Maddesi Varsa Ne Olur?

Sözleşmede kur farkına ilişkin açık hüküm varsa öncelikle bu hüküm uygulanır. Kur farkı maddesinde;

• Hangi tarihteki kurun esas alınacağı,
• Merkez Bankası alış veya satış kurunun kullanılıp kullanılmayacağı,
• Artışın tamamının mı yoksa belirli kısmının mı yansıtılacağı,
• Hangi siparişlere uygulanacağı,
• Bildirim süresi,
• Kur düşüşünde bedelin azaltılıp azaltılmayacağı

belirtilmelidir.

Tek taraflı ve sınırsız fiyat artışına izin veren belirsiz hükümler uyuşmazlık halinde dar yorumlanabilir.

Kur Artışı Nedeniyle Sözleşme Uyarlanması Nasıl İstenir?

Taraflar öncelikle yazılı olarak yeniden müzakere yapmalıdır. Uyarlama teklifinde;

1. Sözleşmenin tarihi ve konusu,
2. Sözleşme kurulurken geçerli kur,
3. Güncel kur seviyesi,
4. Maliyetlerdeki değişim,
5. Kur artışının sözleşme dengesine etkisi,
6. Talep edilen yeni fiyat veya ödeme planı,
7. Geçici ya da kalıcı uyarlama önerisi

açıklanmalıdır.

Karşı taraf anlaşmaya yanaşmazsa, şartları varsa sözleşmenin mahkeme tarafından uyarlanması talep edilebilir. Uyarlama talebi, geçmişte doğmuş tüm borçları otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Uyarlama Davasında Hangi Deliller Kullanılır?

Kur artışının sözleşme dengesini bozduğunu kanıtlamak için şu deliller önemlidir:

• Sözleşme ve ek protokoller,
• Sözleşme tarihindeki kur kayıtları,
• Güncel kur verileri,
• Dövizli hammadde faturaları,
• Maliyet tabloları,
• Tedarikçi teklifleri,
• Banka ve finansman belgeleri,
• Üretim ve satış kayıtları,
• Sektörel raporlar,
• Mali müşavir veya bilirkişi raporları.

Yalnızca kur grafiği sunulması yeterli olmayabilir. Kur artışının gerçek maliyetlere ve sözleşmenin ifasına nasıl yansıdığı ayrıntılı şekilde gösterilmelidir.

Uyarlama Yerine Fesih İstenebilir mi?

Sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması mümkün değilse veya uyarlama taraflar arasındaki dengeyi yeniden kuramayacaksa sözleşmenin sona erdirilmesi gündeme gelebilir.

Fesih veya dönme değerlendirilirken;

• Sözleşmenin süresi,
• İhlalin ağırlığı,
• Kalan ifa miktarı,
• Tarafların kusuru,
• Alternatif tedarik imkânı,
• Fesih halinde doğacak zararlar

dikkate alınır.

Uzun süreli tedarik, inşaat, enerji, bakım ve hizmet sözleşmelerinde fesih öncesi bildirim süresine uyulması gerekir.

Kur Artışı Nedeniyle Teslimat Durdurulabilir mi?

Tedarikçinin kur artışını gerekçe göstererek teslimatı tamamen durdurması her durumda hukuka uygun değildir. Sözleşmede geçerli bir kur farkı veya uyarlama hükmü yoksa teslimatın durdurulması sözleşmeye aykırılık oluşturabilir.

Alıcı, teslimatın durması nedeniyle başka bir tedarikçiden daha yüksek bedelle alım yapmak zorunda kalırsa fiyat farkını ve doğrudan zararlarını talep edebilir. Ancak alternatif alımın makul ve gerekli olması gerekir.

Ticari Alıcının Hakları

Kur artışı nedeniyle fiyat artışıyla karşılaşan ticari alıcı;

• Sözleşmedeki fiyatın uygulanmasını,
• Kur farkı hesabının denetlenmesini,
• Fazla bedelin iadesini,
• Teslimatın eski koşullarda sürdürülmesini,
• Fiyat farkı zararının tazminini,
• Cezai şartın uygulanmasını,
• Haksız fesih veya teslimat durdurma nedeniyle zararlarının ödenmesini

talep edebilir.

Ödemeye devam edilmesi gerekiyorsa, alıcı artırılmış bedeli kabul etmediğini ihtirazî kayıtla bildirmelidir.

Arabuluculuk ve Dava Süreci

Ticari alacak ve tazminat taleplerinde dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk şartı bulunabilir. Görüşmelerde fiyatın yeniden belirlenmesi, kur riskinin paylaşılması, ödeme vadelerinin değiştirilmesi veya sözleşmenin karşılıklı sona erdirilmesi ele alınabilir.

Anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlığın niteliğine göre Asliye Ticaret Mahkemesinde dava açılabilir. Sözleşmede tahkim şartı varsa tahkim yoluna başvurulması gerekir.

Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa ve Mersin’de faaliyet gösteren şirketlerde yetkili merci, sözleşme hükümlerine ve tarafların ticari merkezlerine göre belirlenir.

Av. Arb. Fırat Fesih Kaya, kur artışı nedeniyle ticari sözleşmelerin uyarlanması, fiyat revizyonu, fesih ve tazminat süreçlerinde şirketlere hukuki destek sağlayabilir.

Sonuç

Kur artışı tek başına ticari sözleşmenin uyarlanması için her zaman yeterli değildir. Ancak artış olağanüstü, öngörülemez ve sözleşmenin ekonomik dengesini ciddi biçimde bozmuşsa aşırı ifa güçlüğü kapsamında uyarlama talep edilebilir.

Değerlendirmede sözleşmedeki kur farkı hükümleri, risk paylaşımı, sözleşmenin süresi, tarafların tacir niteliği ve gerçek maliyet belgeleri birlikte incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Kur artışı her durumda sözleşme uyarlaması sağlar mı?

Hayır. Kur artışının olağan ticari risk sınırını aşması ve sözleşme dengesini ciddi biçimde bozması gerekir.

2. Döviz üzerinden yapılan sözleşmede uyarlama istenebilir mi?

Sözleşmenin döviz üzerinden yapılması kur riskinin belirli ölçüde kabul edildiğini gösterir. Ancak olağanüstü değişikliklerde somut olay ayrıca incelenebilir.

3. Kur farkı maddesi varsa mahkemeye başvurulabilir mi?

Kur farkı maddesinin açık ve uygulanabilir olup olmadığı tartışmalıysa mahkemeden yorum veya uyarlama talep edilebilir.

4. Kur artışı nedeniyle teslimat durdurulabilir mi?

Geçerli bir sözleşme hükmü yoksa yalnızca kur artışı gerekçesiyle teslimatın durdurulması sözleşmeye aykırı olabilir.

5. Uyarlama talebi geçmiş borçları da kapsar mı?

Uyarlamanın hangi tarihten itibaren uygulanacağı mahkeme ve sözleşmenin koşullarına göre belirlenir. Geçmiş borçlar otomatik olarak ortadan kalkmaz.

6. Kur artışı nasıl ispatlanır?

Kur kayıtları yanında hammadde faturaları, maliyet tabloları, banka belgeleri ve uzman raporları kullanılmalıdır.

7. Kâr azalması uyarlama için yeterli midir?

Sadece kârın azalması genellikle yeterli değildir. İfanın aşırı derecede ağırlaştığı ve sözleşme dengesinin bozulduğu gösterilmelidir.

8. Kur artışı nedeniyle sözleşme feshedilebilir mi?

Uyarlama mümkün değilse ve ifa aşırı derecede güçleşmişse sözleşmenin feshi veya sona erdirilmesi gündeme gelebilir.

9. Kur artışı uyuşmazlığında bilirkişi incelemesi yapılır mı?

Maliyet ve sözleşme dengesinin belirlenmesi için mali veya teknik bilirkişi incelemesi yapılabilir.

10. Kur artışı davasından önce arabuluculuk zorunlu mudur?

Alacak ve tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk uygulanabilir. Uyuşmazlığın niteliğine göre süreç belirlenir.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlı olup, herhangi bir hak kaybına uğramamak adına kendi özel durumunuz için avukatınıza danışmanızı tavsiye ederiz.

Uzman Hukuki Destek

FFK PARTNER HUKUK VE DANIŞMANLIK
Av. Arb. Fırat Fesih Kaya
Tel: +90 532 769 22 22
Ofis: +90 312 434 22 22
E-posta: ffk@ffkpartnerhukuk.com.tr
Adres: Mevlana Bulvarı No:221, Yıldırım Tower, Balgat, Çankaya / Ankara