
İşverenlerin Engelli İşçi İstihdam Etme Zorunluluğu?
9 Nisan 2025
Engelli İşçilere Yönelik İş Sağlığı ve Güvenliği Tedbirleri?
9 Nisan 20251. Engelli İşçilere Yönelik Ayrımcılığın Tanımı ve Türleri
Engelli işçilere yönelik ayrımcılık, işçinin yalnızca engelliliği nedeniyle farklı ve olumsuz muameleye maruz kalması anlamına gelir. Bu ayrımcılık; işe alım sürecinde, terfide, ücretlendirmede, görev dağılımında, sosyal haklardan yararlanma hakkının sınırlandırılmasında ya da iş sözleşmesinin feshedilmesinde ortaya çıkabilir. Ayrımcılık açık bir davranış (örneğin doğrudan reddetme) şeklinde olabileceği gibi, dolaylı (eşit olmayan koşullar sunulması) biçiminde de gerçekleşebilir. Bu tür uygulamalar, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesi ile 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesi gereği açıkça yasaktır ve hukuki yaptırımı vardır.
2. Eşit Davranma İlkesi ve Ayrımcılık Yasağı
İş Kanunu’nun 5. maddesi, iş ilişkisinde işverenin işçilere eşit davranma yükümlülüğünü düzenler. Bu maddeye göre, işveren; iş sözleşmesinin kurulmasında, uygulanmasında ve sona erdirilmesinde hiçbir işçiye, engelliliği nedeniyle ayrımcılık yapamaz. Bu eşitlik ilkesi, engelli işçilerin çalışma koşulları bakımından da geçerlidir. Örneğin, bir engelli işçinin erişemeyeceği bir yerde çalışmaya zorlanması ya da işe girmesi engellenen engelli bireyin niteliklerine değil, engeline odaklanılması eşitlik ilkesine aykırıdır. Bu tür uygulamalara karşı işçinin yargı ve idari yollarla hak araması mümkündür.
3. Engelli İşçiye Yapılan Ayrımcılığın Belirtileri
Ayrımcılığın varlığını gösterecek birçok belirti vardır: Engelli çalışanla alay edilmesi, pozisyonunun küçümsenmesi, eğitim ya da gelişim fırsatlarından dışlanması, eşit işe daha düşük ücret verilmesi, fazla iş yükü verilmesi, performans düşüklüğü bahanesiyle keyfi uyarılar yapılması ya da çalışma arkadaşlarından izole edilmesi bu belirtiler arasındadır. Özellikle sistematik hale gelmiş bu davranışlar, mobbing kapsamına da girer. Engelli işçilerin bu tür davranışları dikkatle gözlemlemesi, delil toplaması ve hukuki süreci bilinçli şekilde yönetmesi büyük önem taşır.
4. İşverenin Sorumluluğu ve Hukuki Yükümlülüğü
İşverenin yalnızca ayrımcılık yapmaması değil, aynı zamanda işyerinde ayrımcılığı önleyici ortam yaratması da yükümlülüğüdür. Engelli çalışanlar için erişilebilirlik sağlanmalı, tüm insan kaynakları politikaları eşitlik ilkesine uygun biçimde tasarlanmalı ve her türlü ayrımcılıkla ilgili şikâyetlerin etkin şekilde ele alındığı bir sistem kurulmalıdır. İşveren, çalışanlarının engelli arkadaşlarına yönelik tutumlarını denetlemeli, gerektiğinde disiplin işlemleri uygulamalıdır. Aksi takdirde ayrımcı davranışlar yalnızca bireyler arasında bir sorun olmaktan çıkıp, kurumsal sorumluluk ve tazminat yükümlülüğüne dönüşür.
5. Ayrımcılık Nedeniyle İş Sözleşmesinin Feshi ve Haklar
Ayrımcılığa uğrayan bir engelli işçi, bu nedenle iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Bu durumda işçi, kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıca, İş Kanunu’nun 5. maddesi gereğince, işçiye ayrımcılık tazminatı ödenmesi gerekir. Bu tazminat, en az dört aylık brüt ücret tutarında olabilir. Haklı fesihte ayrıca işsizlik maaşına başvurma imkanı da doğar. Dolayısıyla ayrımcılığın belgelendirilmesi ve bu belgelerle birlikte iş sözleşmesinin tek taraflı feshi halinde, işçi yargı sürecinde güçlü bir konumda olabilir.
6. İş Mahkemesine Başvuru Süreci
Ayrımcılığa uğrayan engelli işçi, İş Mahkemesi’ne başvurarak hem uğradığı ayrımcılığın tespiti hem de tazminat talebi ile dava açabilir. Dava açmadan önce arabuluculuğa başvurma zorunluluğu vardır. Arabuluculuk sürecinde taraflar uzlaşamazsa dava yoluna gidilir. Dava sürecinde tanık beyanları, yazılı belgeler, e-posta kayıtları ve işyeri içi mesajlaşmalar delil olarak kullanılabilir. Ayrıca, işverenin uygulamalarının sistematik ayrımcılık içerdiğini göstermek için işyeri politikasının da mahkemeye sunulması tavsiye edilir. Yargıtay’ın da engelli birey lehine birçok emsal kararı bulunduğundan bu tür davalarda olumlu sonuç alma ihtimali yüksektir.
7. Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na (KVKK) Başvuru
Ayrımcılık sürecinde engelli işçinin sağlık verileri veya engel durumu gibi özel nitelikli kişisel verileri, rızası dışında paylaşılmışsa ya da işverence üçüncü kişilerle uygunsuz şekilde paylaşılmışsa, KVKK’ya başvuru yapılabilir. KVKK, veri güvenliği ve özel hayatın gizliliği ihlallerine karşı ciddi idari yaptırımlar uygulamaktadır. İşverenin, engelli çalışanın sağlık bilgilerini açık rıza olmadan işlemesi veya yayması, hem idari para cezası hem de ceza davası doğurabilir. Bu başvurular doğrudan KVKK başvuru formu üzerinden yapılabilir.
8. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Başvurusu
Ayrımcılıkla ilgili bir diğer başvuru yolu, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)’dur. TİHEK, engelli bireylerin uğradığı her türlü ayrımcılığı inceleme ve idari yaptırım uygulama yetkisine sahiptir. Üstelik bu başvuru için dava açma zorunluluğu bulunmaz. İşçi, kuruma doğrudan elektronik ortamda veya yazılı dilekçeyle başvurabilir. TİHEK yaptığı inceleme sonucunda işverene idari para cezası verebilir ve ayrımcılığı durdurma kararı alabilir. Kurumun verdiği kararlar yargı denetimine açık olmakla birlikte, genellikle kamuoyu baskısı açısından da etkili sonuçlar doğurur.
9. ALO 170 Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Hattı
Engelli işçiler ayrımcılıkla karşılaştıklarında ilk etapta danışmanlık almak ya da işveren hakkında şikâyette bulunmak için ALO 170 hattını kullanabilir. Bu hat, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na bağlı olarak hizmet vermekte olup, gelen ihbar ve şikâyetleri denetim birimlerine iletme yetkisine sahiptir. ALO 170 üzerinden yapılan şikâyetler gizli tutulmakta ve denetim süreci başlatılabilmektedir. Bu kanal, özellikle açık delil bulunamayan durumlarda ilk adım olarak değerlidir. Ayrıca bu hizmet üzerinden iş hukukuna dair yönlendirmeler de alınabilir.
10. Engelli İşçilerin Delil Toplama Süreci
Ayrımcılık vakalarında en kritik unsur delillendirmedir. Engelli işçi; yazılı mesajlar, e-postalar, ses kayıtları (tarafların rızası varsa), tanık beyanları, performans değerlendirme belgeleri gibi her türlü veriyi kullanarak ayrımcılığı ispat edebilir. Ayrıca sistematik olarak dışlandığı veya zorlandığı durumları günlük tutarak belgelemek, dava sürecinde avantaj sağlar. Bu deliller yalnızca iş mahkemesi değil, TİHEK ve KVKK gibi kurumlara yapılacak başvurularda da büyük önem taşır. Delil toplanırken hukuka uygun hareket edilmesi, hem işçinin güvenliğini hem de başvurunun geçerliliğini sağlar.
11. Ayrımcılıkla Mücadelede Sivil Toplumun Rolü
Engelli bireylerin haklarını koruma konusunda faaliyet gösteren birçok sivil toplum kuruluşu, ayrımcılıkla mücadelede hem rehberlik hem de sosyal destek sağlamaktadır. Özellikle Engelliler Konfederasyonu, Türkiye Sakatlar Derneği, Tohum Otizm Vakfı gibi kuruluşlar, hukuki destekten medyaya yansıyan vaka takibine kadar birçok alanda faaliyet yürütmektedir. Bu kuruluşlarla iletişime geçmek, hem bireysel mücadeleyi güçlendirir hem de kamuoyunun farkındalığını artırarak sistematik ayrımcılığın önüne geçilmesine katkı sağlar.
12. Resmî Başvuru Kanalları ve Kurum Bağlantıları
Engelli işçilerin ayrımcılığa uğramaları hâlinde başvurabilecekleri resmî kurumlara ait bağlantılar şu şekildedir:
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: https://www.csgb.gov.tr
- Türkiye İş Kurumu (İŞKUR): https://www.iskur.gov.tr
- Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK): https://www.sgk.gov.tr
- Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK): https://www.kvkk.gov.tr
- Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK): https://www.tihek.gov.tr
- ALO 170 Bilgilendirme Hattı: https://www.alo170.gov.tr
- Resmî Gazete (Güncel Mevzuat Takibi): https://www.resmigazete.gov.tr
Daha detaylı bilgi almak ve hukuki destek almak için FFK Partner Hukuk olarak sizlere profesyonel destek sağlıyoruz!




