Haczedilemeyen mal hak ve alacaklar Anayasa’nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin sosyal bir hukuk devleti olduğu düzenlenmiştir. Sosyal devletin gereği olarak toplumdaki her bireyin, kimseye muhtaç olmadan kendisinin ve ailesinin yaşamını, geçimini insan onuruna yaraşır şekilde devam ettirebilmesi için gerekli koşullar sağlanmalıdır. Bu sebeple kanun koyucu bir alacaklının alacağının tahsili için borçlunun topluma muhtaç hale getirilmemesi için borçlunun bazı mal, hak ve alacaklarının kısmen veya tamamen haczedilemeyeceğini kabul etmiştir.

Bu yazımızda haczedilemeyen mallar nelerdir, emekli maaşım haczedilebilir mi, hayvanlarım haczedilebilir mi, öğrenci bursum haczedilebilir mi, ev eşyalarım haczedilebilir mi gibi soruları yanıtlayacağız.

Tamamen Haczedilemeyen mal hak ve alacaklar nelerdir?

İcra İflas Kanunu’nun 82. maddesinde ve başka özel kanunlarda tamamen haczi kabil olmayan mal ve alacaklar sayılmıştır. Buna göre:

• Devlet malları ile kanunda haczi caiz olmadığı gösterilen mallar haczedilemez (İİK m.82/1). Devletin mallarının haczedilmesi halinde, devletin yerine getirmesi gereken asli ve sürekli görevlerin aksayacağı düşüncesi nedeniyle devlet mallarının haczi yasaklanmıştır. Ancak haczedilip paraya çevrilmesi kamu hizmetlerini aksatmayacak malların haczinin caiz olduğu kabul edilmiştir. Örneğin bir belediye otobüsü haczedilemezken belediye tarafından tahsil edilen su bedelleri haczedilebilir.
• Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan eşya haczedilemez (İİK m.82/2). Örneğin bir muhasebecinin ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedeni çalışmasına dayanır. Bu sebeple muhasebecinin iş için kullandığı bilgisayarı haczedilemez. Avukatın kitapları, terzinin dikiş makinesi, doktorun stetoskopu buna örnektir.
• Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyaları haczedilemez (İİK m.82/3). Örneğin borçlunun evindeki buzdolabı, çamaşır makinesi, ütü gibi ev araçları haczedilemez. Ancak borçluya ait iki çamaşır makinesi olduğu durumda bunlardan birinin haczedilmesi mümkündür.
• Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri; değilse, sanat ve mesleki için lüzumlu olan alet ve edevat ve kitapları ve arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları haczedilemez (İİK m.82/4).
• Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez (İİK m.82/5).
• Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ve borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için lazım olan tohumluğu haczedilemez (İİK m.82/6).
• Borçlu bağ, bahçe veya meyve veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alet ve edevat haczedilemez Geçimini hayvancılıkla sağlayan borçlunun hayvanlarının üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez. (İİK m.82/7).
• Ömür boyu gelir ve ölünceye kadar bakma sözleşmelerinden doğan alacakların devri taraflarca yasaklanırsa, haczedilemez  (İİK m.82/8).
• Memleketin ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerden birinin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar ve ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri haczedilemez (İİK m.82/9).
• Bir yardım sandığı veya derneği tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hallerde bağlanan maaşlar haczedilemez (İİK m.82/10).
• Bir kişinin vücut veya sağlığı üzerine zarar verilmesi durumunda, o kişiye veya ailesine maddi tazminat olarak verilen veya verilmesi gereken para haczedilemez (İİK m.82/11). Manevi tazminatların da haczedilmesi mümkün değildir.
• Borçlunun haline münasip evi haczedilemez (İİK m.82/12). Borçlunun evinin haline münasip olup olmadığını icra müdürü takdir eder.
• Öğrenci bursları haczedilemez (İİK m.82/13).

Yukarıda sayılanların dışında başkaca özel kanunlarda da tamamen haczedilemeyen mallar düzenlenmiştir. Buna göre:

• Telefon hattı, internet alan adı ve benzeri haberleşme hakkı üzerindeki kullanım hakkı haczedilemez.
• Sosyal Güvenlik Kurumu’nun mal, hak ve alacakları haczedilemez.
• 5199 sayılı Hayvan Koruma Kanunu gereğince ev ve süs hayvanları haczedilemez.
• Kooperatif ve birliklerdeki ortaklık payları haczedilemez.

Kısmen Haczedilemeyen mal hak ve alacaklar nelerdir?

İcra İflas Kanunu’nun 83. maddesinde kısmen haczedilebilecek mal ve alacaklar sayılmıştır. Buna göre: “Maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları(emekli maaşları), sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir. Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz.”

İşçi maaşı haczedilebilir mi?

Yukarıda anılan hüküm gereğince işçi maaşları haczedilebilir. Ancak haczolunacak miktarın maaşın dörtte birindenaz olamayacağı düzenlenmiştir. İş Kanunu’nun 35. maddesinde ise işçi ücretinin –nafaka alacakları dışında- ancak dörtte birinin haczedilebileceği öngörülmüştür. Bu iki hüküm birlikte değerlendirildiğinde işçi maaşının dörtte birinin haczedilebileceği anlaşılmaktadır.

Emekli maaşı haczedilebilir mi?

Her ne kadar İcra İflas Kanunu’nda tekaüt maaşlarının (emekli maaşlarının) haczedilebileceği belirtilmişse de emekli maaşları, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.93 gereğince, Sosyal Sigortalar Kurumunun alacakları ve nafaka alacakları hariç olmak üzere haczedilemez. Ancak emekli kişi, hacze açıkça muvafakat ederse, haciz yapılabilir.

Nafaka alacağı haczedilebilir mi?

İlama dayalı olmayan (mahkeme kararıyla kesinleşmemiş) nafaka alacaklarının kısmen haczi mümkündür. Ancak ilama bağlanmış nafakaların haczi mümkün değildir.

Haczedilemeyecek bir malı haczedilen borçlu ne yapmalıdır?

Borçlunun haczedilemeyen bir malı haczedildiyse, kural olarak haczin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde borçlunun icra mahkemesine şikayet yoluna başvurması gerekir. Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin mallarının haczedilmesi hali ve borçlu için önemli olan yani çok gerekli (örneğin giyecek, yiyecek vs.) şeylerin haczedilmesi halinde ise 7 günlük şikayet süresi uygulanmaz. Süresiz şikayet yoluna başvurulabilir.

Eğer haczedilemeyecek bir malınız veya alacağınız haczedildiyse vakit kaybetmeden icra hukuku alanında uzman bir avukat yardımı ile şikayette bulunmanız hak kaybına uğramanıza engel olacaktır.

Stj.Av.Hasan Yalçın Ejder