Elektrik Piyasasında Dengesizlik Maliyetlerinden Kim Sorumludur? 2026 Güncel Hukuki Rehber

Elektrik piyasasında dengesizlik maliyeti kim tarafından ödenir? Üretim tahmini, portföy yönetimi, dengeden sorumlu grup, GES ve RES dengesizliği, EPİAŞ işlemleri, sözleşmesel sorumluluk ve dengesizlik faturalarına itiraz yolları hakkında 2026 güncel rehber.

Elektrik piyasasında bir üretim tesisinin veya piyasa katılımcısının planladığı elektrik üretimi ya da tüketimi ile fiilen gerçekleşen miktar arasında fark oluşması önemli mali sonuçlara yol açabilir. Özellikle GES ve RES gibi üretimi meteorolojik koşullara bağlı tesislerde tahmin edilen üretim ile gerçekleşen üretim arasındaki sapmalar, piyasa katılımcılarının önemli dengesizlik maliyetleriyle karşılaşmasına neden olabilir. Ancak “dengesizlik oluştuysa bütün maliyeti santral sahibi öder” şeklinde genel bir yaklaşım hukuken doğru değildir. Dengesizlik maliyetinin nihai olarak kimin üzerinde kalacağı belirlenirken piyasa mevzuatı yanında dengeden sorumlu taraf ilişkisi, dengeden sorumlu grup yapısı, portföy yönetimi, elektrik satış sözleşmesi, enerji yönetim sözleşmesi ve tarafların kendi aralarındaki risk paylaşımı hükümleri birlikte incelenmelidir.

2026 yılında dengesizlik uyuşmazlıkları özellikle yenilenebilir enerji yatırımlarının büyümesi, depolamalı üretim tesislerinin yaygınlaşması, portföy yönetimi modellerinin gelişmesi ve elektrik ticaretinde daha karmaşık sözleşme yapılarının kullanılmaya başlanması nedeniyle enerji şirketleri açısından giderek daha önemli hâle gelmektedir.

Elektrik Piyasasında Dengesizlik Nedir?

En basit ifadeyle dengesizlik, piyasa katılımcısının belirli bir uzlaştırma dönemi bakımından planlanan veya bildirilen elektrik miktarı ile gerçekleşen üretim veya tüketim miktarı arasındaki farktan kaynaklanır.

Örneğin bir GES’in ertesi gün 100 MWh üretim yapacağı öngörülmüş ancak bulutluluk nedeniyle 75 MWh üretim gerçekleşmişse tahmin ile gerçekleşme arasında fark ortaya çıkar.

Benzer şekilde tesis tahmin edilenden daha fazla üretim yaptığında da dengesizlik söz konusu olabilir.

Bu farkların mali sonuçları elektrik piyasasının dengeleme ve uzlaştırma mekanizması kapsamında belirlenir.

Dengesizlik Maliyeti Neden Oluşur?

Elektrik sistemi gerçek zamanlı olarak üretim ve tüketim dengesinin korunmasını gerektirir. Sisteme verilecek elektrik miktarının önceden planlanması bu nedenle önemlidir.

Piyasa katılımcılarının programlarından sapması, sistem işletmecisinin dengeyi sağlamak amacıyla ek işlemler yapmasını gerektirebilir.

Bu nedenle dengesizlik yalnızca ticari bir tahmin hatası değil elektrik sisteminin güvenli işletilmesini etkileyen bir piyasa unsurudur.

Dengesizlik Maliyetini Kim Öder?

Elektrik piyasası bakımından öncelikle ilgili piyasa katılımcısının ve varsa dengeden sorumlu tarafın hukuki statüsüne bakılır.

Ancak piyasa mevzuatı kapsamında mali sorumluluğun belirli bir piyasa katılımcısına yöneltilmesi, bu maliyetin taraflar arasındaki özel hukuk ilişkilerinde kesin olarak aynı kişinin üzerinde kalacağı anlamına gelmez.

Örneğin santral sahibi portföy yönetimini başka bir enerji şirketine devretmiş ve sözleşmede tahmin hatalarından doğan dengesizlik maliyetlerinin portföy yöneticisine ait olacağı kararlaştırılmış olabilir.

Bu durumda piyasa mekanizmasındaki sorumluluk ile taraflar arasındaki nihai ekonomik sorumluluk birbirinden ayrılmalıdır.

Dengeden Sorumlu Taraf Nedir?

Elektrik piyasasında piyasa katılımcıları kendi adlarına denge sorumluluğu üstlenebilecekleri gibi mevzuatın izin verdiği yapılar kapsamında başka piyasa katılımcılarıyla birlikte dengeden sorumlu grup içerisinde de hareket edebilirler.

Bu sistemin önemli avantajlarından biri farklı üretim veya tüketim profillerinin aynı portföy içerisinde birbirini dengelemesine imkân sağlamasıdır.

Örneğin bir GES beklenenden az üretirken aynı gruptaki başka bir tesis beklenenden fazla üretim gerçekleştirmiş olabilir.

Portföy seviyesindeki netleştirme dengesizlik maliyetini azaltabilir.

Dengeden Sorumlu Grup Nedir?

Dengeden sorumlu grup, birden fazla piyasa katılımcısının dengesizliklerinin belirli kurallar çerçevesinde birlikte yönetildiği yapıdır.

Bu model özellikle yenilenebilir enerji üreticileri açısından önemlidir.

Tek bir GES’in üretimi hava koşullarından ciddi şekilde etkilenebilirken farklı bölgelerde bulunan çok sayıda tesisin aynı portföy içerisinde bulunması toplam üretim profilini daha öngörülebilir hâle getirebilir.

Ancak grup üyeleri arasındaki maliyet paylaşımının sözleşmede açık şekilde düzenlenmesi gerekir.

GES Dengesizlik Maliyetinden Kim Sorumludur?

GES açısından cevap kullanılan ticari modele göre değişir.

Santral sahibi elektrik satışını ve piyasa işlemlerini kendisi yürütüyorsa dengesizlik riski büyük ölçüde kendi üzerinde olabilir.

Buna karşılık santral bir portföy yöneticisi veya enerji ticaret şirketi aracılığıyla piyasaya katılıyorsa sözleşmede farklı risk paylaşımı yapılmış olabilir.

Bu nedenle GES yatırımcısının yalnızca satış fiyatına değil dengesizlik maddesine de bakması gerekir.

RES Dengesizlik Maliyetleri Neden Daha Fazla Uyuşmazlık Yaratabilir?

Rüzgâr üretiminin meteorolojik koşullara bağlı olması nedeniyle tahmin ile gerçekleşen üretim arasında önemli sapmalar oluşabilir.

Tahmin modellerindeki hata, veri eksikliği, türbin arızası veya beklenmeyen rüzgâr değişiklikleri üretim programını etkileyebilir.

Bu nedenle RES portföy yönetim sözleşmelerinde üretim tahmini ve dengesizlik maliyetlerinin paylaşımı özellikle ayrıntılı düzenlenmelidir.

Üretim Tahminini Kim Yapmalıdır?

Bu tamamen tarafların sözleşmesine bağlı olabilir.

Bazı modellerde santral sahibi tahmin verisini sağlar. Bazılarında portföy yöneticisi kendi meteorolojik ve algoritmik tahmin sistemini kullanır. Bazı yapılarda ise üçüncü taraf profesyonel tahmin hizmeti alınır.

Uyuşmazlık çıktığında ilk sorulması gereken sorulardan biri şudur:

Üretim tahminini hazırlama yükümlülüğü kime aitti?

Çünkü dengesizliğin kaynağı hatalı tahmin ise bu yükümlülüğün kimin üzerinde olduğu tazminat sorumluluğu açısından önem kazanabilir.

Portföy Yöneticisi Dengesizlik Maliyetinden Sorumlu Olabilir mi?

Evet, sözleşmeye göre olabilir.

Portföy yöneticisi üretim tahminlerini hazırlamayı, piyasa bildirimlerini yapmayı ve dengesizlik riskini yönetmeyi üstlenmişse kendi kusurundan kaynaklanan hatalar bakımından sorumluluk gündeme gelebilir.

Ancak “portföy yönetimini yapıyorum” ifadesi tek başına bütün dengesizlik riskinin yöneticiye geçtiği anlamına gelmez.

Sözleşmenin açık hükümleri incelenmelidir.

Elektrik Satış Sözleşmesinde Dengesizlik Maliyeti Kime Ait Olmalıdır?

Bunun tek bir zorunlu cevabı yoktur. Tarafların ticari pazarlığına ve uygulanabilir mevzuata göre risk paylaşımı yapılabilir.

Kurumsal PPA sözleşmelerinde örneğin üretici belirli üretim tahminlerini sağlamakla yükümlü tutulabilirken alıcı dengesizlik yönetimini üstlenebilir.

Başka bir modelde ise üretici bütün dengesizlik maliyetlerini üstlenebilir.

Bu nedenle PPA fiyatı değerlendirilirken dengesizlik riskinin ekonomik değeri de hesaba katılmalıdır.

Sabit Fiyatlı PPA’da Dengesizlik Riski Kimdedir?

Sabit fiyatlı bir PPA’nın bulunması dengesizlik riskinin otomatik olarak alıcıya geçtiği anlamına gelmez.

Sözleşmede teslim noktası, teslim edilen enerji miktarı, programlama yükümlülükleri, tahmin yükümlülüğü ve dengesizlik maliyetlerinin kimin tarafından karşılanacağı ayrıca belirlenmelidir.

Aksi hâlde yatırımcı sabit satış fiyatına sahip olduğunu düşünürken önemli dengesizlik maliyetleriyle karşılaşabilir.

“Tüm Dengesizlik Maliyetleri Üreticiye Aittir” Maddesi Geçerli midir?

Enerji ticareti sözleşmelerinde bu tür hükümlerle karşılaşılabilir. Ancak hükmün kapsamı dikkatle incelenmelidir.

Örneğin portföy yöneticisinin kendi hatalı piyasa bildirimi nedeniyle oluşan maliyetin de üreticiye yüklenip yüklenmediği tartışma konusu olabilir.

Bu nedenle yalnızca “dengesizlik üreticiye aittir” şeklinde genel bir hüküm yerine hangi riskin hangi tarafa ait olduğu ayrıntılı yazılmalıdır.

Portföy Yöneticisinin Hatalı Bildirimi Dengesizlik Yaratırsa Ne Olur?

Bu önemli bir sözleşmesel sorumluluk uyuşmazlığıdır.

Santral doğru üretim tahminini zamanında portföy yöneticisine iletmiş ancak portföy yöneticisi piyasaya yanlış miktar bildirmiş olabilir.

Bu durumda ortaya çıkan dengesizlik santralin gerçek üretim sapmasından değil bildirim hatasından kaynaklanmaktadır.

Sözleşmedeki sorumluluk hükümlerine göre portföy yöneticisinden zarar talep edilmesi gündeme gelebilir.

Santral Yanlış Tahmin Verirse Kim Sorumlu Olur?

Santral sahibinin doğru ve zamanında üretim tahmini sağlama yükümlülüğü varsa yanlış veri nedeniyle oluşan maliyet üreticiye yüklenebilir.

Ancak tahminin “garanti edilen üretim miktarı” mı yoksa makul özenle hazırlanmış bir tahmin mi olduğu sözleşmede açıkça belirlenmelidir.

Yenilenebilir enerji üretiminde yüzde yüz doğru tahmin teknik olarak mümkün olmadığından tolerans mekanizmaları önemlidir.

Dengesizlik İçin Tolerans Oranı Belirlenebilir mi?

Taraflar arasındaki özel hukuk sözleşmelerinde maliyet paylaşımı bakımından belirli tolerans mekanizmaları oluşturulabilir.

Örneğin belirli bir sapma oranına kadar dengesizlik maliyetinin portföy yöneticisi tarafından karşılanması, bunun üzerindeki kısmın üreticiye ait olması kararlaştırılabilir.

Bu tür hükümler özellikle GES ve RES portföy sözleşmelerinde uyuşmazlıkları azaltabilir.

Dengesizlik Maliyeti Nasıl Hesaplanır?

Dengesizlik hesaplaması basit şekilde “eksik üretim × elektrik fiyatı” şeklinde yapılmaz.

İlgili uzlaştırma dönemindeki piyasa fiyatları, dengesizliğin yönü, piyasa katılımcısının pozisyonu ve ilgili dengeleme ve uzlaştırma kuralları dikkate alınır.

Bu nedenle yüksek tutarlı dengesizlik faturalarında hesaplamanın EPİAŞ kayıtları üzerinden yeniden kontrol edilmesi gerekir.

EPİAŞ Dengesizlik Hesaplamalarında Neden Önemlidir?

EPİAŞ, organize toptan elektrik piyasalarının işletilmesi ve piyasa işlemlerinin uzlaştırılması bakımından merkezi role sahiptir.

Dengesizlik uyuşmazlığında piyasa kayıtları, uzlaştırma bildirimleri ve ilgili döneme ait veriler kritik deliller arasındadır.

Santral sahibinin yalnızca portföy yöneticisinin gönderdiği Excel tablosuna dayanması yeterli olmayabilir.

Dengesizlik Faturasına İtiraz Edilebilir mi?

Evet. Hesaplama veya veri hatası bulunduğu düşünülüyorsa uygulanabilir piyasa prosedürleri ve sözleşmesel mekanizmalar çerçevesinde itiraz gündeme gelebilir.

Ancak itiraz süresi son derece önemlidir.

Uzlaştırma süreçlerinde belirli bildirim ve itiraz dönemleri bulunduğundan hesaplama hatası fark edildiğinde dosya bekletilmemelidir.

EPİAŞ Kayıtları ile Portföy Yöneticisinin Faturası Farklıysa Ne Yapılmalıdır?

Öncelikle farkın kaynağı belirlenmelidir.

Portföy yöneticisi yalnızca piyasa kaynaklı dengesizlik maliyetini değil kendi hizmet bedeli, risk primi veya sözleşmesel başka bir maliyeti de faturaya yansıtıyor olabilir.

Bu nedenle EPİAŞ kaynaklı gerçek dengesizlik maliyeti ile sözleşme kapsamında üreticiye yansıtılan bedel ayrı ayrı hesaplanmalıdır.

Dengesizlik Maliyetine Ek Hizmet Bedeli Alınabilir mi?

Sözleşmede öngörülmüşse portföy yönetimi veya dengesizlik yönetimi için ayrıca hizmet bedeli bulunabilir.

Ancak hizmet bedelinin dengesizlik maliyeti gibi gösterilmesi veya sözleşmede bulunmayan ek kesintiler yapılması uyuşmazlık yaratabilir.

Faturadaki her kalemin hukuki dayanağı ayrı kontrol edilmelidir.

Portföy Yöneticisi Dengesizlik Hesabını Açıklamak Zorunda mı?

Taraflar arasındaki sözleşmede raporlama ve şeffaflık yükümlülüklerinin ayrıntılı düzenlenmesi önemlidir.

Üreticinin kendisine yansıtılan milyonlarca liralık dengesizlik maliyetinin hangi uzlaştırma dönemlerinden kaynaklandığını görebilmesi gerekir.

Sözleşmede hesaplama metodolojisinin ve veri paylaşımının açıkça düzenlenmesi uyuşmazlık riskini önemli ölçüde azaltır.

Dengeden Sorumlu Grup İçindeki Avantaj Üyelere Yansıtılmalı mı?

Bu konu önemli bir sözleşmesel tartışmadır.

Bir portföyde bazı tesislerin pozitif, bazılarının negatif dengesizliği birbirini dengeleyebilir. Böylece grubun toplam dengesizlik maliyeti, tesislerin ayrı ayrı hesaplanan maliyetlerinin toplamından daha düşük olabilir.

Bu avantajın grup üyelerine nasıl dağıtılacağı sözleşmede açıkça belirlenmelidir.

Aksi hâlde portföy yöneticisinin netleştirme avantajını kendisinde tuttuğu iddiası ortaya çıkabilir.

Dengesizlik Maliyeti Şeffaflaştırılabilir mi?

Evet. Portföy sözleşmesinde hesaplamanın açık formülle yapılması mümkündür.

Hangi piyasa verisinin kullanılacağı, hangi dönemlerin esas alınacağı, grup avantajının nasıl dağıtılacağı, yönetim bedeli ve varsa risk primi ayrı ayrı yazılmalıdır.

“Şirket tarafından hesaplanan dengesizlik maliyeti üreticiye yansıtılır” şeklindeki tek taraflı hükümler yatırımcı açısından risklidir.

Santral Arızası Dengesizlik Maliyeti Doğurursa Kim Sorumludur?

Santral arızası üretim tahmininden sapmaya yol açabilir. Eğer ekipmanın bakım ve işletme sorumluluğu üreticideyse maliyet üretici üzerinde kalabilir.

Ancak arıza EPC yüklenicisinin ayıplı ekipmanından veya O&M şirketinin bakım hatasından kaynaklanmış olabilir.

Bu durumda piyasa açısından dengesizlik bedelini üretici ödemek zorunda kalsa bile daha sonra EPC veya O&M yüklenicisine rücu edilmesi gündeme gelebilir.

İnverter Arızası Nedeniyle Oluşan Dengesizlik EPC Yüklenicisinden İstenebilir mi?

Somut sözleşmeye göre mümkün olabilir.

İnverterin garanti kapsamındaki üretim hatası nedeniyle santral aniden devre dışı kalmış ve yüksek dengesizlik maliyeti doğmuşsa EPC veya ekipman tedarik sözleşmesindeki garanti ve dolaylı zarar hükümleri incelenmelidir.

Burada özellikle dolaylı zarar ve kâr kaybı istisnaları önemlidir.

O&M Şirketinin Hatası Dengesizlik Maliyetine Yol Açarsa Ne Olur?

O&M şirketinin kusurlu müdahalesi nedeniyle tesis plansız şekilde devre dışı kalmış olabilir.

Bu durumda O&M sözleşmesindeki sorumluluk limiti, performans garantisi, ihbar yükümlülüğü ve tazminat hükümleri incelenerek maliyetin O&M şirketine yansıtılması değerlendirilebilir.

Mücbir Sebep Dengesizlik Maliyetini Ortadan Kaldırır mı?

Her durumda hayır.

Piyasa mekanizmasında dengesizlik ortaya çıkmış olabilir. Mücbir sebebin bulunması bu maliyetin piyasa seviyesinde otomatik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmeyebilir.

Ancak taraflar arasındaki sözleşmede dengesizlik maliyetinin nihai paylaşımı bakımından mücbir sebep hükümleri uygulanabilir.

Şebeke Kesintisi Nedeniyle Dengesizlik Oluşursa Kim Sorumludur?

Santral üretime hazır olduğu hâlde TEİAŞ veya dağıtım sistemi kaynaklı kesinti nedeniyle sisteme enerji verememiş olabilir.

Bu durumda olayın nedeni teknik kayıtlarla belirlenmelidir.

Dengesizlik maliyetinin üreticiye yansıtılması hâlinde bağlantı veya sistem kullanım sözleşmeleri ile şebeke işletmecisinin sorumluluğu ayrıca değerlendirilmelidir.

TEİAŞ Talimatı Nedeniyle Dengesizlik Oluşursa Ne Olur?

TEİAŞ’ın sistem güvenliği amacıyla verdiği talimatlar üretim programını değiştirebilir.

Bu durumda piyasa mevzuatının söz konusu talimat için öngördüğü uzlaştırma mekanizması ile taraflar arasındaki sözleşmeler birlikte incelenmelidir.

Santral sahibinin kendi kusurundan kaynaklanmayan sistem talimatının maliyetinin doğrudan kendisine yüklenip yüklenemeyeceği somut olay bazında değerlendirilmelidir.

Depolamalı GES Dengesizlik Maliyetini Azaltabilir mi?

Batarya depolama sistemi üretim sapmalarının yönetilmesine yardımcı olabilir.

GES beklenenden fazla üretim yaptığında fazla enerjinin depolanması veya eksik üretimde depolanan enerjinin kullanılması teorik olarak dengesizlik pozisyonunu iyileştirebilir.

Ancak bunun piyasa ve lisans kurallarıyla uyumlu biçimde işletilmesi gerekir.

Batarya İşletme Hatası Dengesizlik Yaratırsa Kim Sorumludur?

Depolama sistemini üçüncü taraf bir optimizasyon şirketi yönetiyorsa sorumluluk sözleşmeye göre belirlenebilir.

Yanlış şarj veya deşarj talimatı nedeniyle dengesizlik oluşmuşsa optimizasyon hizmeti sağlayıcısının sorumluluğu gündeme gelebilir.

Bu nedenle depolama sözleşmelerinde dengesizlik riskinin ayrıca düzenlenmesi gerekir.

Dengesizlik Maliyetleri Finansal Modelde Hesaba Katılmalı mı?

Kesinlikle. Özellikle GES ve RES yatırım değerlemelerinde yalnızca beklenen üretim ve satış fiyatı dikkate alınmamalıdır.

Tahmin hatası, portföy yönetim bedeli ve beklenen dengesizlik maliyetleri EBITDA üzerinde doğrudan etki yaratabilir.

Bu nedenle santral satın alımlarında geçmiş dengesizlik performansı incelenmelidir.

GES Satın Alırken Dengesizlik Geçmişi İncelenmeli mi?

Evet. Enerji şirketi satın alma due diligence çalışmasında en azından geçmiş dönem üretim tahminleri, gerçekleşen üretim, dengesizlik maliyetleri, portföy sözleşmeleri ve kullanılan tahmin yöntemleri incelenmelidir.

Sürekli yüksek dengesizlik maliyeti bulunan tesisin ekonomik performansı satış sunumunda gösterilenden daha düşük olabilir.

Dengesizlik Uyuşmazlığında Hangi Belgeler Toplanmalıdır?

Piyasa katılım sözleşmeleri, portföy yönetim sözleşmesi, PPA, üretim tahminleri, gün öncesi bildirimleri, gün içi işlemleri, gerçekleşen üretim verileri, sayaç kayıtları, SCADA verileri, EPİAŞ uzlaştırma bildirimleri, dengesizlik faturaları, meteorolojik veriler ve taraflar arasındaki yazışmalar birlikte incelenmelidir.

Uyuşmazlığın teknik ve ticari boyutu birlikte değerlendirilmelidir.

Dengesizlik Hesabı İçin Bağımsız Uzman Raporu Alınmalı mı?

Yüksek tutarlı uyuşmazlıklarda yararlı olabilir.

Özellikle portföy yöneticisinin üreticiye yansıttığı bedelin gerçek piyasa maliyetinden yüksek olduğu iddia ediliyorsa bütün uzlaştırma dönemleri yeniden hesaplanabilir.

Böylece uyuşmazlığın sözleşmesel yorumdan mı yoksa matematiksel hesaplama hatasından mı kaynaklandığı anlaşılır.

Dengesizlik Uyuşmazlığında Tazminat Talep Edilebilir mi?

Taraflardan birinin sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle diğer tarafın dengesizlik maliyetine katlanması hâlinde tazminat talebi gündeme gelebilir.

Ancak sözleşmeye aykırılık, zarar ve illiyet bağının ispatlanması gerekir.

Örneğin portföy yöneticisinin yanlış bildirim yaptığı ve bu hata olmasaydı söz konusu maliyetin oluşmayacağı ortaya konulmalıdır.

Dengesizlik Maliyeti Doğrudan Zarar Sayılabilir mi?

Bu konu sözleşmenin sorumluluk hükümleri bakımından özellikle önemlidir.

Bazı enerji sözleşmelerinde dolaylı zararlar kapsam dışında bırakılırken doğrudan zararlar tazmin edilmektedir.

Dengesizlik maliyetinin hangi kategoriye girdiği olayın yapısına ve sözleşme hükümlerine göre değerlendirilmelidir. Bu nedenle sözleşmede dengesizlik maliyetlerinin açıkça tanımlanması daha güvenlidir.

Sorumluluk Limiti Dengesizlik Alacağını Engelleyebilir mi?

Sözleşmede portföy yöneticisi, O&M şirketi veya başka hizmet sağlayıcı için yıllık ücretin belirli katıyla sınırlı sorumluluk öngörülmüş olabilir.

Dengesizlik nedeniyle zarar milyonlarca liraya ulaşırken sorumluluk limiti çok düşük kalabilir.

Bu nedenle sözleşme imzalanmadan önce liability cap hükümleri dikkatle incelenmelidir.

Dengesizlik Maliyetini Azaltmak İçin Sözleşmede Bulunması Gereken 15 Kritik Hüküm

Sözleşmede üretim tahminini kimin hazırlayacağı, tahminin hangi saatte iletileceği, revizyon hakkı, gün içi piyasa işlemlerini kimin yapacağı, dengeden sorumlu tarafın kim olduğu, grup netleştirme avantajının nasıl paylaşılacağı, dengesizlik hesaplama formülü, veri kaynakları, tolerans oranı, hizmet bedeli, risk primi, raporlama yükümlülüğü, veri denetim hakkı, hatalı bildirim sorumluluğu ve uyuşmazlık çözüm mekanizması açık şekilde düzenlenmelidir.

Örnek Olay: GES Doğru Tahmin Gönderdi Ancak Portföy Yöneticisi Yanlış Bildirim Yaptı

GES ertesi gün için 80 MWh üretim tahminini zamanında portföy yöneticisine iletmiştir. Portföy yöneticisinin operasyonel hatası nedeniyle piyasaya 60 MWh bildirim yapılmış ve gerçekleşen üretim 79 MWh olmuştur.

Ortaya çıkan dengesizliğin önemli kısmı GES’in tahmin hatasından değil portföy yöneticisinin bildirim hatasından kaynaklanmaktadır.

Bu durumda portföy sözleşmesindeki sorumluluk hükümleri çerçevesinde maliyetin yöneticiye yüklenmesi veya tazminat talep edilmesi gündeme gelebilir.

Örnek Olay: Portföy Netleştirme Avantajı Üreticiye Yansıtılmıyor

Portföy yöneticisinin 20 GES’ten oluşan dengeden sorumlu grubu bulunmaktadır. Bazı santraller pozitif, bazıları negatif dengesizlik yaratmakta ve grup seviyesinde maliyet önemli ölçüde azalmaktadır.

Ancak portföy yöneticisi her GES’e sanki tek başına piyasadaymış gibi ayrı dengesizlik maliyeti yansıtmaktadır.

Bu durumda sözleşmedeki hesaplama yöntemi incelenmeli ve grup netleştirme avantajının kime ait olduğu belirlenmelidir.

Örnek Olay: İnverter Arızası Nedeniyle Yüksek Dengesizlik Maliyeti

GES’in üretim programı 100 MWh olarak bildirilmiştir. Gün içinde inverter grubundaki arıza nedeniyle üretim 55 MWh’de kalmış ve yüksek dengesizlik maliyeti oluşmuştur.

Piyasa açısından maliyet ilk aşamada üreticinin portföyüne yansıyabilir. Ancak inverterin garanti kapsamındaki üretim hatası nedeniyle devre dışı kaldığı ortaya çıkarsa üreticinin EPC yüklenicisine veya ekipman üreticisine karşı rücu hakkı ayrıca değerlendirilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Elektrik piyasasında dengesizlik maliyetini kim öder?
Piyasa seviyesindeki sorumluluk ilgili piyasa katılımcısı ve dengeden sorumlu yapı üzerinden belirlenir. Nihai ekonomik sorumluluk ise taraflar arasındaki sözleşmelere göre farklı bir tarafa ait olabilir.

GES dengesizlik maliyetinden sorumlu mudur?
Her durumda değil. Portföy veya PPA sözleşmesindeki risk paylaşımı incelenmelidir.

Portföy yöneticisi dengesizlik maliyetinden sorumlu olabilir mi?
Kendi tahmin, bildirim veya yönetim hatasından kaynaklanan maliyetler bakımından sözleşmeye göre sorumluluk gündeme gelebilir.

Dengesizlik faturasına itiraz edilebilir mi?
Hesaplama veya veri hatası bulunuyorsa uygulanabilir piyasa ve sözleşmesel prosedürler kapsamında itiraz değerlendirilebilir.

Dengeden sorumlu grup dengesizlik maliyetini azaltır mı?
Farklı üyelerin pozitif ve negatif dengesizliklerinin netleşmesi nedeniyle maliyet avantajı yaratabilir.

Grup netleştirme avantajı kime aittir?
Taraflar arasındaki sözleşmede bunun açıkça düzenlenmesi gerekir.

Santral arızası nedeniyle oluşan dengesizlik EPC şirketinden istenebilir mi?
Arızanın EPC şirketinin sorumluluğundaki ayıp veya garanti ihlalinden kaynaklanması hâlinde sözleşme hükümlerine göre rücu değerlendirilebilir.

TEİAŞ kaynaklı kesinti dengesizlik oluşturursa üretici mi öder?
Piyasa mekanizmasındaki ilk tahakkuk ile nihai hukuki sorumluluk ayrılmalıdır. Kesintinin nedeni ve ilgili bağlantı/sistem kullanım hükümleri incelenmelidir.

Depolama sistemi dengesizlik maliyetini azaltabilir mi?
Uygun teknik ve piyasa koşullarında üretim sapmalarının yönetilmesine yardımcı olabilir.

Dengesizlik maliyeti sözleşmede açıkça düzenlenmeli mi?
Kesinlikle. Enerji satış ve portföy yönetim sözleşmelerindeki en kritik ticari risklerden biridir.

Sonuç: Piyasa Tahakkuku ile Nihai Hukuki Sorumluluk Aynı Şey Değildir

Elektrik piyasasında dengesizlik maliyetleri bakımından en önemli ayrım piyasa mekanizmasında bedelin kimin hesabına tahakkuk ettiği ile bu maliyetin taraflar arasındaki hukuki ilişkide nihai olarak kimin üzerinde kalması gerektiği arasındaki farktır.

Bir GES’in portföyüne dengesizlik maliyeti yansımış olması, zararın her durumda santral sahibine ait olduğu anlamına gelmez. Üretim tahminini başka bir şirket hazırlamış, piyasa bildirimini portföy yöneticisi hatalı yapmış, santral O&M şirketinin kusuru nedeniyle durmuş veya ekipman garanti kapsamındaki arıza nedeniyle devre dışı kalmış olabilir.

Bu nedenle yüksek dengesizlik maliyetlerinde ilk olarak üretim tahmini, piyasa bildirimi ve gerçekleşen üretim karşılaştırılmalıdır. Ardından EPİAŞ uzlaştırma verileriyle üreticiye yansıtılan maliyetin gerçekten örtüşüp örtüşmediği kontrol edilmelidir.

İkinci olarak sözleşme zinciri incelenmelidir. PPA, portföy yönetim sözleşmesi, dengeden sorumlu grup sözleşmesi, O&M sözleşmesi ve EPC sözleşmesi farklı taraflara farklı sorumluluklar yükleyebilir.

Üçüncü olarak dengesizliğin gerçek nedeni belirlenmelidir. Tahmin hatası, yanlış piyasa bildirimi, santral arızası, şebeke kesintisi, TEİAŞ talimatı veya veri hatası birbirinden tamamen farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

Özellikle büyük GES ve RES portföylerinde dengesizlik maliyetlerinin yalnızca muhasebe gideri olarak kabul edilmesi yerine aylık olarak teknik ve hukuki denetime tabi tutulması, gereksiz maliyetlerin ve uzun süre devam eden hatalı uygulamaların erken tespit edilmesini sağlayabilir.

FFK Partner Hukuk ve Danışmanlık – Elektrik Piyasası ve Dengesizlik Uyuşmazlıkları

Av. Arb. Fırat Fesih Kaya ve FFK Partner Hukuk ve Danışmanlık; elektrik piyasasında dengesizlik maliyetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, GES ve RES portföy yönetim sözleşmeleri, PPA sözleşmeleri, dengeden sorumlu grup uyuşmazlıkları, EPİAŞ uzlaştırma hesaplarının hukuki incelenmesi, hatalı dengesizlik bedellerine itiraz ve enerji şirketleri arasındaki tazminat uyuşmazlıklarında hukuki destek sunmaktadır.

Telefon: 0312 434 22 22 / 0532 769 22 22
E-posta: ffk@ffkpartnerhukuk.com.tr
Adres: Mevlana Bulvarı No:221, Yıldırım Tower, Balgat, Çankaya / Ankara